Nebulalar — Koinotdagi ulkan gaz va chang bulutlari
Koinotga qaraganimizda ko‘zimizga yulduzlar, galaktikalar va sayyoralar tashlanadi. Ammo yulduzlar orasida ham juda katta va sirli obyektlar mavjud. Shulardan biri — nebula, ya’ni tumanlik. Nebulalar Koinotdagi gaz va kosmik changlardan tashkil topgan ulkan bulutlar bo‘lib, ayrimlari yangi yulduzlarning tug‘ilish joyi hisoblanadi.
Nebula nima?
Nebula — asosan vodorod, geliy va boshqa elementlardan tashkil topgan ulkan gaz-chang bulutidir. Ularning o‘lchami bir necha yorug‘lik yilidan yuzlab yorug‘lik yiligacha yetishi mumkin.
Nebulalar oddiy bulutga o‘xshab ko‘rinsa-da, ularning ichida juda kuchli fizik jarayonlar sodir bo‘ladi. Ba’zi nebulalarda gaz va chang tortishish kuchi ta’sirida asta-sekin bir joyga yig‘ilib, zichlashadi. Natijada yangi yulduzlar paydo bo‘lishi mumkin.
Yulduzlar qayerda tug‘iladi?
Nebulalarning eng qiziqarli xususiyatlaridan biri — ular yulduzlar tug‘iladigan hudud bo‘lishidir.
Ulkan gaz bulutining ayrim qismlari tortishish kuchi ta’sirida siqila boshlaydi. Siqilish davomida modda tobora zichlashib, markazida harorat oshadi. Oxir-oqibat shunday yuqori harorat va bosim hosil bo‘ladiki, yadro sintezi boshlanadi. Shu tariqa yangi yulduz tug‘iladi.
Demak, yulduzlar abadiy mavjud bo‘lmaydi. Ular ham tug‘iladi, yashaydi va oxir-oqibat o‘z hayotini tugatadi. Nebulalar esa bu ulkan kosmik aylanishning muhim qismlaridan biridir.
Nebulalarning turlari
Nebulalarni bir nechta asosiy guruhlarga ajratish mumkin.
1. Emission nebula — nurlanuvchi tumanliklar
Bunday nebulalarda gaz yulduzlardan kelayotgan kuchli ultrabinafsha nurlanish ta’sirida qizib, o‘zi yorug‘lik chiqaradi. Shu sababli ular teleskoplarda juda yorqin va rang-barang ko‘rinishi mumkin.
2. Reflection nebula — aks ettiruvchi tumanliklar
Bu nebulalar o‘zlari kuchli yorug‘lik chiqarmaydi. Ularning ichidagi chang yaqin atrofdagi yulduzlarning yorug‘ligini aks ettiradi. Shu sababli ular ko‘pincha ko‘kimtir rangda ko‘rinadi.
3. Dark nebula — qorong‘i tumanliklar
Bular gaz va chang shu qadar zich bo‘lgan hududlarki, orqasidagi yulduzlarning yorug‘ligini to‘sib qo‘yadi. Osmonda ular qora yoki qoramtir shakl sifatida ko‘rinadi.
4. Planetary nebula — planetar tumanliklar
Nomiga qaramay, ular sayyoralar bilan deyarli bog‘liq emas. Quyoshga o‘xshash yulduz hayotining oxirida tashqi qatlamlarini kosmosga chiqarib yuborganda, atrofida gazdan iborat chiroyli qobiq hosil bo‘lishi mumkin. Bu planetar tumanlik deb ataladi.
5. Supernova qoldiqlari
Massiv yulduz portlaganda, uning tashqi qatlamlari ulkan tezlikda kosmosga tarqaladi. Natijada juda katta va kengayib borayotgan gaz buluti — supernova qoldig‘i hosil bo‘ladi.
Mashhur nebulalar
Orion tumanligi
Orion Nebula Yerga nisbatan yaqin va eng mashhur yulduz hosil qiluvchi hududlardan biridir. U Orion yulduz turkumida joylashgan. Qorong‘i joydan oddiy sharoitda ham uni xira dog‘ sifatida ko‘rish mumkin.
Eagle Nebula
Eagle Nebula ichida mashhur “Pillars of Creation” — “Yaratilish ustunlari” deb ataladigan ulkan gaz va chang ustunlari mavjud. Ular Hubble teleskopi suratlari orqali juda mashhur bo‘lib ketgan.
Crab Nebula
Crab Nebula — tarixda kuzatilgan supernova portlashidan qolgan mashhur qoldiq. Uning markazida juda zich neytron yulduzi — pulsar joylashgan.
Nebulalar qanday rangda bo‘ladi?
Astronomik suratlarda nebulalar qizil, ko‘k, yashil, binafsha va boshqa ranglarda ko‘rinishi mumkin. Buning sababi turli gazlar turli to‘lqin uzunliklarida yorug‘lik chiqarishi yoki yulduzlarning nuri chang tomonidan sochilishi va aks ettirilishidir.
Masalan, vodorod ko‘pincha qizg‘ish rangdagi nurlanish bilan bog‘liq bo‘ladi. Ammo teleskop suratlaridagi ranglar ba'zan inson ko‘zi bevosita ko‘ra olmaydigan nurlanishlarni ham ko‘rsatish uchun maxsus qayta ishlanadi.
Nebulalar qanchalik katta?
Nebulalar nihoyatda ulkan bo‘lishi mumkin. Ayrimlari o‘nlab, hatto yuzlab yorug‘lik yili masofaga cho‘ziladi.
Tasavvur qilish uchun: 1 yorug‘lik yili — yorug‘lik bir yil davomida bosib o‘tadigan masofa, ya’ni taxminan 9,46 trillion kilometr.
Shuning uchun ba'zi nebulalarni oddiy “kosmik bulut” deb tasavvur qilish juda kamlik qiladi. Ular butun boshli yulduzlar tug‘iladigan ulkan kosmik hududlardir.
Nebulalar va bizning Quyoshimiz
Quyosh ham juda qadimda gaz va changdan iborat ulkan bulutning bir qismidan hosil bo‘lgan. Taxminan 4,6 milliard yil oldin Quyosh tizimini hosil qilgan modda tortishish kuchi ta’sirida bir joyga yig‘ila boshlagan.
Shuning uchun bizning Quyoshimiz ham aslida Koinotdagi gaz va changning uzoq tarixiy jarayonlari natijasida paydo bo‘lgan.
Xulosa
Nebulalar — Koinotning eng go‘zal va muhim obyektlaridan biridir. Ular shunchaki rang-barang kosmik bulutlar emas. Ularning ichida yangi yulduzlar tug‘ilishi, eski yulduzlarning hayotini yakunlashi va og‘ir elementlarning Koinotga tarqalishi kabi ulkan jarayonlar sodir bo‘ladi.
Bir ma'noda, nebula — yulduzlarning tug‘ilish joyi ham, yulduzlar o‘limidan qoladigan iz ham bo‘lishi mumkin. Koinotdagi modda doimo harakatda va o‘zgarishda bo‘ladi: eski yulduzlardan chiqqan moddalar yangi yulduzlar, sayyoralar va oxir-oqibat biz kabi tirik mavjudotlarning paydo bo‘lishida ishtirok etishi mumkin.
